CẢM NHẬN
Inoue Yumehito
Một bộ phim có tên A Day in the Life được sản xuất và chiếu trên kênh BBC của nước Anh. Phim đó cũng khá lâu rồi. Nhân vật chính là John Lennon. Trong buổi thử vai để tìm ra người đóng, một diễn viên không tăm tiếng có ngoại hình gần giống John đã được lựa chọn.
Tuy nhiên, quyết định này là cú sốc đối với người vợ Yoko của John Lennon. Lý do chính là ở tên thật của diễn viên. Khi thử vai thì anh ta sử dụng nghệ danh, nhưng về sau tên thật “Mark David Chapman” của anh ta đã bị lộ. Giống hệt tên thủ phạm giết John Lennon.
Dĩ nhiên là diễn viên này không có lỗi gì cả. Cũng không phải là do diễn xuất của anh ta kém cỏi. Tất nhiên, bản thân anh ta cũng không liên quan gì đến cái chết của John Lennon. Chỉ có điều anh ta mang tên thật giống với kẻ sát nhân mà lại không hề thông báo cho những người làm phim. Diễn viên dùng nghệ danh không phải là hành vi gì xấu xa. Vì muốn làm nghề bằng nghệ danh nên anh ta ứng tuyển và thử vai bằng nghệ danh. Đó là điều hiển nhiên thôi.
Tuy nhiên, anh ta bị sa thải.
Mark Chapman và kẻ giết người kia hoàn toàn xa lạ. Thế nhưng, anh ta vẫn bị tước bỏ vai diễn. Bản thân anh ta biết thanh minh thế nào với quyết định đó?
Trong khi đọc Thư của Keigo Higashino, tôi nhớ lại chuyện này. Imagine, do John Lennon sáng tác, là từ khóa quan trọng xuyên suốt tiểu thuyết và có lẽ nó đã thúc đẩy sự liên tưởng của tôi. Tuy nhiên, liên tưởng đầu tiên là về lời kêu gọi của Yoko Ono Lennon với thế giới. Gần một tháng sau khi John bị ám sát, Yoko đã đăng tâm thư trên các báo lớn. Tôi xin trích một đoạn.
Tôi tức giận với chính bản thân mình khi không thể bảo vệ được John. Chính tôi đã để cho xã hội mục nát đến mức này, tôi tức giận tất cả chúng ta. Nếu có gì mang ý nghĩa “trả thù” thì tôi nghĩ đó chính là sự thay đổi theo hướng xây dựng một xã hội dựa trên tình yêu, sự tin tưởng, trong khi vẫn còn chưa muộn.
Lời quả quyết mới ngầu làm sao. Lại chỉ một tháng sau khi John qua đời. Không thể ngờ được một phụ nữ mới mất chồng lại phát ngôn ngầu đến vậy.
Tuy nhiên, vài năm sau, cũng chính cô Yoko đó đi sa thải diễn viên được chọn cho vai người chồng quá cố chỉ vì tên thật của anh ta là Mark Chapman. Cô ta bị chỉ trích là “nói một đằng, làm một nẻo”. À vâng, tôi không có ý châm biếm kiểu đây là cái “mang ý nghĩa trả thù” đâu.
Dù sao thì tôi cũng vẫn ít nhiều băn khoăn. Nếu là tôi, tôi phải làm sao đây? Đặt mình vào vị trí Yoko, không phải là tôi không hiểu được cảm giác muốn sa thải Chapman.
Đây cũng chính là chủ đề của Thư.
Chỉ vì cùng họ, cùng tên, Chapman đã bị kết án một cách vô lý. Và khi bị kết án vô lý như vậy, tình hình đã thay đổi ra sao? Đây là câu hỏi được tác giả đưa ra trong tiểu thuyết này.
Thư là một tác phẩm đáng giá.
Bằng những câu văn bình thản nhưng thẳng thắn đến nghiệt ngã, Thư tái hiện cảnh ngộ em trai bị người đời kết án vì có người anh phạm tội cướp của giết người.
Tác phẩm này để người đọc tiếp cận vấn đề kiểu tra tấn từ từ. Nó như muốn nhắn nhủ rằng hãy nhìn thẳng vào thực tế.
Từ đầu đến cuối, tác giả không hề nói chuyện ngoài lề mà luôn tiến thẳng tới chủ đề. Các biến thể của chủ đề lặp đi lặp lại dần dần cầm tù cảm xúc của độc giả. Imagine của John Lennon được sử dụng như biểu tượng của chủ đề đó.
Thoạt trông, cấu trúc của tiểu thuyết này cực kì giống một bản nhạc. Có lẽ hơi suy diễn, nhưng phải chăng đúng là tác giả cố tình chọn cấu trúc như thế?
Dù dạo đầu bằng một sự kiện gây choáng váng, nhưng sau đoạn dạo đầu, chủ đề buồn thê lương cứ thế lẳng lặng tuôn trào. Vừa thay đổi hình dạng, lại vừa lặp đi lặp lại, kéo độc giả đến tận cùng vực thẳm.
Trong Imagine, John Lennon hát “Hãy tưởng tượng tất cả mọi người trên thế giới đều sống hết mình cho hôm nay”. Và kết bằng câu “Có thể bạn sẽ nói tôi mơ mộng hão huyền, nhưng hi vọng một ngày nào đó, bạn sẽ hòa cùng chúng tôi và cả thế giới hòa làm một”.
Nhân vật chính của chúng ta bị đẩy vào hoàn cảnh bị tước đoạt mọi thứ, và ngày qua ngày chỉ có bị tước đoạt hơn chứ không có tước đoạt nhất. Cùng lúc, ý nghĩa của từ khóa “Imagine” thay đổi theo. Thậm chí ca khúc Imagine mà nhân vật chính yêu thích cũng bị cõi đời cướp mất.
Sự thâm thúy của tác phẩm này là ở chỗ, hướng mũi nhọn cáo buộc về phía độc giả chúng ta. Tác giả đã chuẩn bị gương ở khắp mọi nơi trong mọi đoạn và chờ đợi. Độc giả có thể cảm thấy trái tim thắt lại khi nhận ra chính mình đang đứng trong gương.
Hầu hết mọi người đều nghĩ rằng bản thân không thiên kiến, không phân biệt đối xử. Trên thế giới này, người ta dễ dàng nổi cáu, thậm chí phản đối sự phân biệt đối xử, và tin rằng bản thân không đứng về phía phân biệt đối xử.
Tác phẩm này bèn đặt câu hỏi cho chúng ta.
Thế thì ai trên đời này đang phản chiếu trong gương?
Dù là cảm nhận thôi, nhưng tôi thấy bối cảnh của Thư rất giống tỉnh thành chúng ta đang sống. Những mối lo hiện diện trong ta hằng ngày đều xuất hiện trong tác phẩm này.
Khi xem tin con trai một nữ diễn viên bị bắt vì chơi ma túy, chúng ta vô thức thông cảm với diễn viên đó. Vì cô ấy có đứa con bất hiếu. Rồi đây cô ấy sẽ gặp rắc rối? Đầu việc có thể bị giảm bớt... Các suy đoán này là tất nhiên. Và không ai cho rằng mình đang phân biệt đối xử khi nghĩ như thế.
Hồi còn trẻ và thiếu thốn, tôi từng làm thêm tại quán chơi điện tử. Đột nhiên một hôm, quản lý biến mất với số tiền hàng thu được hôm trước đó, bỏ lại chị vợ và đứa con trai nhỏ. Cả ba người nhà họ được cho ở nhờ một phòng bên trên quán. Các nhân viên chính thức và bán thời gian như chúng tôi đều thông cảm với vợ con hắn. Chị vợ phải trả thay số tiền mà ông chồng nẫng mất, rồi bị đuổi khỏi chỗ ở. Tôi nghĩ diễn biến như thế là bình thường. Chẳng ai cho là kì lạ. Chúng tôi thông cảm với vợ con hắn và hiểu rằng nếu cả nhà cùng tẩu thoát thì còn xấu xa hơn. Tuy nhiên, không ai trong chúng tôi có khả năng làm bất cứ điều gì cho họ. Và tôi không biết sau đó họ đi đâu về đâu.
Keigo Higashino đã nhúng một tấm gương phản ánh tương tự vào Thư.
Tôi cho rằng đây là một tác phẩm nặng kí.
Yoko Ono đã sa thải diễn viên Mark Chapman, nhưng sau khi đọc xong cuốn tiểu thuyết này, cảm nhận của tôi về sự việc hơi khác một chút.
Có điều gì đó thật kì lạ.
Kẻ sát hại John Lennon rất thích Bắt trẻ đồng xanh của Salinger. Trên thực tế, sau khi bắn chết John, hắn kể là đang đọc Bắt trẻ đồng xanh khi cảnh sát ập đến hiện trường.
Bốn tháng sau cái chết của John, Ronald Reagan bị ám sát. Tác phẩm yêu thích của tay bắn tỉa 25 tuổi bị bắt cũng là Bắt trẻ đồng xanh, vì thế sau đó ở Mỹ, cuốn tiểu thuyết này bị dán nhãn “độc hại”. Nói cách khác, xã hội Mỹ đánh đồng những người trẻ yêu thích Bắt trẻ đồng xanh với phần tử gây rối.
Chuyện kì lạ tương tự cũng lặp lại ở bài hát của John Lennon.
Sau vụ khủng bố 11/9, Imagine được phát sóng tự động ở Mỹ. Lý do là vì có đoạn “Hãy tưởng tượng một thế giới không phân chia quốc gia”. Vì thế không có lý do gì lại đi giết chính đất nước mình. Mỹ cam kết trả đũa khủng bố nhưng bài hát này lại làm thui chột ý chí chiến đấu.
Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở Mỹ. Những trường hợp na ná vẫn đầy rầy xung quanh chúng ta. Chỉ là chúng ta muốn làm cho nó không thể hiện ra mà thôi.
Thư có lối bàn luận nhẹ nhàng về hiện tượng đó. Không phải là tốt hay xấu. Mà chỉ muốn cho chúng ta thấy bóng dáng chính mình.
Cho đến cuối cùng, tác phẩm vẫn đặt Imagine vào tay nhân vật chính. Thủ pháp này lại một lần nữa kết nối câu chuyện vào nghiệt ngã thực tế.
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
CHƯƠNG 1
CHƯƠNG 2
CHƯƠNG 3
CHƯƠNG 4
CHƯƠNG 5
CHƯƠNG 6
CHƯƠNG 7
CHƯƠNG 8
CHƯƠNG 9
CHƯƠNG 10
CHƯƠNG 11
CHƯƠNG 12
CHƯƠNG 13
CẢM NHẬN